Zgoda pacjenta na zabieg a odpowiedzialność lekarza. Dlaczego sam podpis pod formularzem może nie wystarczyć?

Zgoda pacjenta na zabieg medyczny jest jednym z podstawowych warunków legalności ingerencji w jego zdrowie i integralność cielesną. W praktyce odpowiedzialności medycznej problemem nie jest jednak wyłącznie to, czy pacjent podpisał formularz zgody, lecz przede wszystkim to, czy zgoda została rzeczywiście świadomie wyrażona i poprzedzona przekazaniem pacjentowi odpowiednich informacji. Sam podpis pod dokumentem zatytułowanym „zgoda na zabieg” czy „świadoma zgoda” nie przesądza zatem o prawidłowym wykonaniu przez lekarza obowiązku informacyjnego.

Z perspektywy ewentualnego późniejszego postępowania sądowego dokumentacja dotycząca zgody pacjenta na przeprowadzenie zabiegu może mieć istotne znaczenie dowodowe. Jeżeli jednak z treści formularza nie wynika, jakie informacje zostały pacjentowi przekazane, jakie ryzyka związane z zabiegiem zostały mu przedstawione, jaki był planowany zakres ingerencji oraz czy poinformowano go o możliwych alternatywnych metodach leczenia, samo istnienie podpisanego formularza może okazać się niewystarczające do wykazania, że zgoda została uzyskana w sposób prawidłowy.

Obowiązek lekarza dotyczący informacji

Zgodnie z art. 31 ust. 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty lekarz ma obowiązek udzielić pacjentowi przystępnej informacji o jego stanie zdrowia, rozpoznaniu, proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych i leczniczych, dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania albo zaniechania, wynikach leczenia i rokowaniu.

Obowiązek informacyjny lekarza nie ma charakteru wyłącznie formalnego. Jego celem jest umożliwienie pacjentowi podjęcia rzeczywistej, autonomicznej decyzji dotyczącej proponowanego świadczenia zdrowotnego. Informacja powinna być zatem przekazana w sposób zrozumiały i dostosowany do możliwości percepcyjnych konkretnego pacjenta, a jej zakres powinien odpowiadać charakterowi planowanego świadczenia oraz indywidualnej sytuacji zdrowotnej pacjenta.

W przypadku zabiegu operacyjnego albo zastosowania metody leczenia lub diagnostyki stwarzającej podwyższone ryzyko ustawodawca przewiduje obowiązek uzyskania zgody w formie pisemnej. Nie oznacza to jednak, że podpisanie dokumentu zawierającego oświadczenie o wyrażeniu zgody zastępuje obowiązek uprzedniego udzielenia pacjentowi odpowiedniej informacji.

Świadoma zgoda pacjenta

W orzecznictwie Sądu Najwyższego od lat podkreśla się, że zgoda pacjenta powinna mieć charakter świadomy, określany również jako zgoda „objaśniona” lub „poinformowana”. Oznacza to, że pacjent powinien mieć rzeczywistą możliwość podjęcia decyzji o poddaniu się określonemu świadczeniu medycznemu, mając wiedzę pozwalającą mu ocenić jego istotę, cel, charakter, możliwe alternatywy oraz przewidywalne następstwa.

Sama aprobata pacjenta dla wykonania zabiegu, uzyskana bez uprzedniego przekazania mu odpowiedniej i przystępnej informacji, nie może być zatem automatycznie utożsamiana z prawnie skuteczną zgodą.

Istnieje więc zasadnicza różnica pomiędzy sytuacją, w której pacjent podpisał dokument zgody, a sytuacją, w której rzeczywiście świadomie zgodził się na konkretną ingerencję medyczną. Formularz zgody stanowi istotny element dokumentacji medycznej i może mieć znaczenie dowodowe, jednak nie powinien być traktowany jako substytut rzeczywistego procesu informowania pacjenta.

Jeżeli lekarz ograniczył się wyłącznie do przedstawienia pacjentowi gotowego formularza do podpisu, bez uprzedniego przekazania mu informacji niezbędnych do podjęcia świadomej decyzji, może powstać istotna wątpliwość co do skuteczności udzielonej zgody. W postępowaniu sądowym znaczenie będzie miało zatem nie tylko to, czy pacjent podpisał formularz, ale również to, czy przed jego podpisaniem został rzeczywiście poinformowany o istotnych okolicznościach związanych z planowanym świadczeniem.

Jak powinien wyglądać prawidłowy proces uzyskania zgody?

Prawidłowy proces uzyskania zgody od pacjenta powinien zostać poprzedzony rozmową, w trakcie której lekarz przekazuje informacje w sposób przystępny i zrozumiały dla konkretnej osoby. Obowiązek lekarza nie ogranicza się przy tym do biernego udostępnienia pacjentowi dokumentacji lub formularza zawierającego opis planowanego zabiegu.

W praktyce orzeczniczej podkreśla się, że również w sytuacji, gdy pacjent pozostaje biernym uczestnikiem rozmowy i nie zadaje pytań, lekarz powinien zadbać o przekazanie mu informacji niezbędnych do podjęcia świadomej decyzji. To na lekarzu spoczywa bowiem ciężar właściwego zrealizowania obowiązku informacyjnego.

Szczególne znaczenie mają informacje dotyczące możliwych powikłań, skutków ubocznych oraz dających się przewidzieć następstw proponowanego leczenia. Nie oznacza to jednak, że lekarz ma obowiązek informować pacjenta o każdym możliwym, nawet najbardziej abstrakcyjnym ryzyku. Zakres informacji powinien być dostosowany do charakteru konkretnego świadczenia, jego przewidywalnych następstw oraz indywidualnej sytuacji pacjenta.

Szczególnego znaczenia nabiera to w przypadku występowania po stronie pacjenta zwiększonego, indywidualnego ryzyka określonego powikłania. Jeżeli stan zdrowia pacjenta, jego wcześniejsze leczenie, choroby współistniejące lub inne okoliczności powodują, że określone ryzyko jest w jego przypadku większe niż standardowe, lekarz powinien uwzględnić tę okoliczność w procesie informowania pacjenta. Informacja powinna bowiem umożliwiać pacjentowi podjęcie decyzji z uwzględnieniem okoliczności dotyczących właśnie jego sytuacji zdrowotnej.

Czy zgoda ustna jest wystarczająca?

W przypadku świadczeń, dla których przepisy prawa nie wymagają zachowania formy pisemnej, zgoda pacjenta może zostać wyrażona ustnie albo poprzez zachowanie jednoznacznie wskazujące na jego wolę poddania się określonemu świadczeniu.

Nie oznacza to jednak, że zgoda ustna jest zgodą „mniej ważną” lub że w takim przypadku lekarz jest zwolniony z obowiązku informacyjnego. Również zgoda wyrażona ustnie musi być poprzedzona przekazaniem pacjentowi odpowiednich informacji, a sam pacjent musi mieć możliwość podjęcia świadomej decyzji.

Forma zgody i sposób jej udokumentowania nie mogą być zatem utożsamiane z zakresem obowiązku informacyjnego. Nawet jeżeli przepisy nie wymagają pisemnego oświadczenia pacjenta, lekarz nadal powinien zapewnić mu informacje niezbędne do świadomego wyrażenia zgody.

Jakie są konsekwencje braku świadomej zgody?

Prawo pacjenta do informacji jako samodzielna podstawa odpowiedzialności

Kluczowym zagadnieniem pozostaje również prawo pacjenta do informacji. Zakres tego prawa jest ściśle związany z obowiązkiem informacyjnym lekarza i stanowi jeden z podstawowych elementów procesu uzyskiwania świadomej zgody.

Należy przy tym podkreślić, że naruszenie prawa pacjenta do informacji może stanowić samoistną podstawę odpowiedzialności prawnej, niezależnie od tego, czy w następstwie udzielenia świadczenia zdrowotnego doszło do błędu medycznego lub wystąpienia negatywnego skutku zdrowotnego.

Odpowiedzialność lekarza lub podmiotu leczniczego może zatem powstać nie tylko wówczas, gdy świadczenie zdrowotne zostało wykonane niezgodnie z aktualną wiedzą medyczną lub z naruszeniem wymaganej staranności. Może ona być również związana z pozbawieniem pacjenta możliwości podjęcia świadomej decyzji dotyczącej proponowanego leczenia.

W takim przypadku źródłem odpowiedzialności jest naruszenie autonomii decyzyjnej pacjenta oraz jego prawa do uzyskania rzetelnej, przystępnej i adekwatnej do jego sytuacji informacji o proponowanym świadczeniu zdrowotnym. Naruszenie tych praw może stanowić podstawę dochodzenia odpowiednich roszczeń, w tym zadośćuczynienia za naruszenie praw pacjenta, niezależnie od ewentualnych roszczeń związanych ze szkodą na osobie.

W praktyce oznacza to, że ocena prawidłowości postępowania lekarza nie powinna ograniczać się wyłącznie do odpowiedzi na pytanie, czy zabieg został przeprowadzony zgodnie z aktualną wiedzą medyczną. Równie istotne może być ustalenie, czy pacjent przed podjęciem decyzji otrzymał informacje pozwalające mu świadomie ocenić proponowane leczenie, jego ryzyko, możliwe następstwa oraz dostępne alternatywy.

Dlatego też w sporach dotyczących odpowiedzialności medycznej istotne znaczenie może mieć nie tylko sama dokumentacja medyczna, lecz również sposób, w jaki doszło do uzyskania zgody pacjenta. Podpisany formularz zgody jest ważnym dokumentem, ale jego istnienie nie zawsze przesądza o tym, że pacjent rzeczywiście wyraził świadomą i poinformowaną zgodę na konkretną ingerencję medyczną.

Zgoda pacjenta na zabieg – zadbaj o bezpieczeństwo prawne

Podpisany formularz zgody nie zawsze wystarczy, aby wykazać prawidłowe wykonanie obowiązku informacyjnego wobec pacjenta. W sporach dotyczących odpowiedzialności medycznej znaczenie może mieć zarówno treść dokumentacji, jak i rzeczywisty przebieg procesu informowania pacjenta oraz sposób uzyskania jego zgody.

Kancelaria GRUBE wspiera lekarzy i podmioty lecznicze w sprawach związanych z odpowiedzialnością medyczną, prawami pacjenta oraz prawidłowym dokumentowaniem procesu udzielania świadczeń zdrowotnych.

Jeżeli chcesz zweryfikować stosowane formularze zgody i procedury informowania pacjentów albo potrzebujesz pomocy w sporze dotyczącym prawidłowości uzyskania zgody na zabieg, skontaktuj się z Kancelarią GRUBE. Przeanalizujemy dokumentację i pomożemy dobrać rozwiązania ograniczające ryzyko odpowiedzialności prawnej.