Teleporada, czat z pacjentem i e-recepta. Jak lekarz odpowiada za leczenie zdalne?
Dynamiczny rozwój telemedycyny sprawił, że świadczenia zdrowotne udzielane na odległość stały się integralnym elementem współczesnego systemu ochrony zdrowia. Teleporady, kontakt z pacjentem za pośrednictwem czatu oraz wystawianie e-recept znacząco zwiększyły dostępność opieki medycznej i usprawniły proces udzielania świadczeń. Upowszechnienie tych narzędzi rodzi jednak istotne pytanie dotyczące zakresu odpowiedzialności lekarza za proces diagnostyczny prowadzony zdalnie. W szczególności wymaga rozważenia, czy i w jakim zakresie specyfika telemedycyny wpływa na ocenę należytej staranności lekarza, prawidłowości podejmowanych decyzji medycznych oraz odpowiedzialności za skutki leczenia realizowanego bez bezpośredniego kontaktu z pacjentem.
Prawo a telemedycyna
Telemedycyna nie posiada ustawowej definicji, jednak powszechnie rozumie się ją jako udzielanie świadczeń zdrowotnych na odległość z wykorzystaniem systemów teleinformatycznych lub środków łączności. Polskie prawo dopuszcza taką formę świadczeń, a konsultacje zdalne wywołują takie same skutki prawne jak wizyty stacjonarne.
W ramach teleporady lekarz może m.in. przeprowadzić wywiad, ocenić stan zdrowia pacjenta, zinterpretować wyniki badań, monitorować jego stan oraz wystawić e-receptę, e-zwolnienie lub inne dokumenty.
Teleporada nie stanowi odrębnego świadczenia zdrowotnego, lecz jest alternatywną formą jego udzielenia. Lekarz niezależnie od sposobu kontaktu z pacjentem ma obowiązek działać zgodnie z aktualną wiedzą medyczną, zasadami etyki zawodowej oraz z należytą starannością, zachowując również obowiązki dotyczące dokumentacji medycznej i tajemnicy lekarskiej.
Odpowiedzialność cywilna lekarza za leczenie zdalne
Lekarz ponosi odpowiedzialność cywilną za szkody wyrządzone pacjentowi w wyniku błędu medycznego. Odpowiedzialność ta opiera się na zasadzie winy, co oznacza, że konieczne jest wykazanie, iż szkoda powstała na skutek zawinionego działania lub zaniechania lekarza. Choć pojęcie błędu medycznego nie zostało zdefiniowane w przepisach prawa, jego znaczenie zostało ukształtowane w orzecznictwie. Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego błędem medycznym jest działanie lub zaniechanie lekarza w zakresie diagnostyki bądź leczenia, które pozostaje niezgodne z aktualną wiedzą medyczną dostępną dla lekarza.
Aby możliwe było wykazanie lekarzowi odpowiedzialności cywilnej, pacjent powinien wykazać spełnienie trzech podstawowych przesłanek. Po pierwsze, konieczne jest udowodnienie winy lekarza wynikającej z niewłaściwego działania lub zaniechania. Po drugie, musi dojść do powstania szkody, np. uszczerbku na zdrowiu lub utraty życia. Trzecim elementem jest istnienie związku przyczynowego pomiędzy zachowaniem lekarza a powstałą szkodą. Oznacza to, że szkoda powinna stanowić normalne i możliwe do przewidzenia następstwo jego działania lub zaniechania.
W przypadku spełnienia powyższych warunków lekarz może zostać zobowiązany do naprawienia szkody. Odpowiedzialność cywilna ma przede wszystkim charakter majątkowy i może obejmować obowiązek wypłaty odszkodowania za poniesione straty oraz zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Jeżeli w wyniku błędu medycznego pacjent utracił całkowicie lub częściowo zdolność do pracy, zwiększyły się jego potrzeby życiowe albo zmniejszyły szanse na przyszłość, może również dochodzić renty.
Należy jednak podkreślić, że lekarz nie ponosi odpowiedzialności wyłącznie z powodu braku oczekiwanego efektu leczenia. Jeżeli działał zgodnie z obowiązującymi przepisami, aktualną wiedzą medyczną oraz zachował należytą staranność, sam niekorzystny wynik terapii nie stanowi podstawy do przypisania mu odpowiedzialności.
W przypadku świadczeń udzielanych w formie teleporady zakres odpowiedzialności cywilnej zależy od formy organizacyjnej wykonywania świadczenia. Gdy lekarz udziela teleporad w ramach podmiotu leczniczego, odpowiedzialność za szkodę może ponosić zarówno lekarz, jak i placówka medyczna. Z kolei w przypadku prowadzenia indywidualnej praktyki lekarskiej odpowiedzialność za ewentualne szkody spoczywa bezpośrednio na lekarzu. Z tego względu pacjenci najczęściej kierują swoje roszczenia do podmiotów leczniczych, które odpowiadają za organizację udzielanych świadczeń oraz działania zatrudnionego personelu.
Odpowiedzialność karna lekarza za leczenie w ramach telemedycyny
Lekarz udzielający świadczeń zdrowotnych również w formie telemedycznej może ponosić odpowiedzialność karną, jeżeli w trakcie wykonywania swoich obowiązków dopuści się czynu zabronionego. Przepisy Kodeksu karnego nie zawierają odrębnych regulacji dotyczących odpowiedzialności lekarzy.
Do najczęstszych sytuacji mogących skutkować odpowiedzialnością karną należą m.in. nieumyślne spowodowanie śmierci pacjenta, spowodowanie uszczerbku na zdrowiu o różnym stopniu ciężkości, narażenie pacjenta na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, a także nieudzielenie pomocy osobie znajdującej się w stanie bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia.
Rodzaj oraz zakres odpowiedzialności karnej zależą od okoliczności konkretnej sprawy, w szczególności od tego, czy działanie lekarza miało charakter umyślny, czy nieumyślny. W najpoważniejszych przypadkach konsekwencje mogą obejmować kary od kilku miesięcy pozbawienia wolności aż po karę dożywotniego pozbawienia wolności, zwłaszcza gdy doszło do śmierci pacjenta lub spowodowania ciężkiego uszczerbku na jego zdrowiu.
Odpowiedzialność zawodowa i dyscyplinarna lekarza
Oprócz odpowiedzialności cywilnej i karnej lekarz może ponosić również odpowiedzialność zawodową, jeżeli naruszy przepisy regulujące wykonywanie zawodu lub zasady etyki lekarskiej. Podstawę prawną tej odpowiedzialności stanowi ustawa z dnia 2 grudnia 2009 roku o izbach lekarskich.
Postępowanie w sprawach odpowiedzialności zawodowej prowadzą organy samorządu lekarskiego. W pierwszym etapie wszczynane jest postępowanie wyjaśniające, którego celem jest ustalenie, czy doszło do przewinienia zawodowego, oraz zgromadzenie materiału dowodowego. Jeżeli zebrane dowody wskazują na możliwość popełnienia przewinienia, rzecznik odpowiedzialności zawodowej przedstawia lekarzowi zarzuty. Po zakończeniu postępowania wyjaśniającego oraz umożliwieniu obwinionemu zapoznania się z aktami sprawy rzecznik może skierować do sądu lekarskiego wniosek o ukaranie.
W przypadku stwierdzenia przewinienia zawodowego sąd lekarski może zastosować różne sankcje dyscyplinarne. Do katalogu kar należą: upomnienie, nagana, kara pieniężna, zakaz pełnienia funkcji kierowniczych w jednostkach ochrony zdrowia na okres od roku do pięciu lat, tymczasowe zawieszenie prawa wykonywania zawodu, ograniczenie zakresu wykonywania czynności zawodowych na okres od sześciu miesięcy do dwóch lat, zawieszenie prawa wykonywania zawodu na okres od roku do pięciu lat, a także pozbawienie prawa wykonywania zawodu.
Postępowanie dyscyplinarne ma przede wszystkim na celu zapewnienie przestrzegania standardów etycznych i zawodowych oraz utrzymanie zaufania społecznego do zawodu lekarza. Warto podkreślić, że odpowiedzialność zawodowa funkcjonuje niezależnie od odpowiedzialności cywilnej i karnej.
Kiedy lekarz nie może udzielić teleporady?
Świadczenie medyczne powinno być udzielane wyłącznie podczas bezpośredniego kontaktu z pacjentem w następujących sytuacjach:
- gdy pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy nie wyraża zgody na przeprowadzenie świadczenia w formie teleporady,
- podczas pierwszej wizyty u lekarza, pielęgniarki lub położnej podstawowej opieki zdrowotnej wskazanych w deklaracji wyboru,
- w przypadku choroby przewlekłej, jeżeli nastąpiło pogorszenie stanu zdrowia lub zmiana dotychczasowych objawów,
- gdy istnieje podejrzenie choroby nowotworowej,
- w przypadku dzieci, które nie ukończyły 6. roku życia, z wyjątkiem wizyt kontrolnych odbywających się w ramach wcześniej ustalonego leczenia po osobistym badaniu pacjenta, o ile ich przeprowadzenie nie wymaga badania fizykalnego.
Masz wątpliwości dotyczące odpowiedzialności za teleporady lub leczenie zdalne?
Teleporada, kontakt z pacjentem przez czat czy wystawienie e-recepty nie zwalniają lekarza z odpowiedzialności za podejmowane decyzje medyczne. W przypadku zarzutu błędu medycznego znaczenie może mieć nie tylko przebieg leczenia, ale również sposób przeprowadzenia konsultacji, dokumentacja medyczna oraz ocena, czy stan pacjenta pozwalał na udzielenie świadczenia na odległość.
Kancelaria GRUBE wspiera lekarzy i podmioty lecznicze w sprawach dotyczących odpowiedzialności cywilnej, karnej i zawodowej, a także pomaga ocenić ryzyka prawne związane z telemedycyną i organizacją świadczeń zdalnych.
Jeżeli potrzebujesz pomocy w związku z roszczeniami pacjenta, postępowaniem dotyczącym błędu medycznego lub chcesz zweryfikować prawne aspekty udzielania teleporad, skontaktuj się z Kancelarią GRUBE. Pomożemy przeanalizować sprawę i dobrać odpowiednie rozwiązania prawne.
