Działanie na szkodę spółki – odpowiedzialność zarządu i wspólnika

„Działanie na szkodę spółki” to jedno z najczęściej powracających zagadnień w praktyce prawa spółek handlowych. Pojęcie obejmuje zarówno odpowiedzialność cywilną wobec samej spółki, jak i odpowiedzialność karną osób zarządzających, a w określonych sytuacjach również odpowiedzialność wobec wierzycieli. Poniższy artykuł porządkuje podstawy prawne, przesłanki oraz najczęstsze ryzyka związane z działaniem na szkodę spółki – z perspektywy członka zarządu, wspólnika oraz menedżera zatrudnionego na kontrakcie B2B lub umowie o pracę.

Czym jest „działanie na szkodę spółki”

Działanie na szkodę spółki nie jest jednolitą instytucją prawną opisaną w jednym przepisie, lecz zbiorczym określeniem zachowań, które naruszają interes majątkowy spółki i prowadzą do powstania w jej majątku uszczerbku. W praktyce chodzi o czynności (działania lub zaniechania) sprzeczne z prawem, postanowieniami umowy spółki albo z obowiązkiem dochowania należytej staranności, których skutkiem jest szkoda – rzeczywista strata (damnum emergens) lub utracone korzyści (lucrum cessans).

Odpowiedzialność z tytułu działania na szkodę spółki może mieć charakter: cywilny (odszkodowawczy wobec spółki lub wierzycieli), karny (przestępstwo nadużycia zaufania), a niekiedy także organizacyjny (odwołanie z funkcji, rozwiązanie kontraktu). Reżimy te są niezależne i mogą być stosowane równolegle.

Odpowiedzialność cywilna członków zarządu wobec spółki

Członek zarządu odpowiada wobec spółki za szkodę wyrządzoną działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem lub postanowieniami umowy spółki, chyba że nie ponosi winy.

Podstawą jest art. 293 Kodeksu spółek handlowych (k.s.h.) w odniesieniu do spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz art. 483 k.s.h. w odniesieniu do spółki akcyjnej. Przepisy te statuują odpowiedzialność odszkodowawczą na zasadzie winy, przy podwyższonym mierniku staranności wynikającym z zawodowego charakteru działalności. Co ważne, członek zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej oraz likwidator nie narusza obowiązku dołożenia staranności wynikającej z zawodowego charakteru swojej działalności, jeżeli postępując w sposób lojalny wobec spółki, działa w granicach uzasadnionego ryzyka gospodarczego, w tym na podstawie informacji, analiz i opinii, które powinny być w danych okolicznościach uwzględnione przy dokonywaniu starannej oceny.

Przesłanki odpowiedzialności (muszą wystąpić łącznie):

1. Bezprawność – naruszenie przepisu prawa lub postanowienia umowy spółki;

2. Szkoda po stronie spółki – rzeczywista strata lub utracone korzyści;

3. Związek przyczynowy między zachowaniem a szkodą;

4. Wina

Roszczenie o naprawienie szkody przedawnia się z upływem trzech lat od dnia, w którym spółka dowiedziała się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jednakże w każdym przypadku roszczenie przedawnia się z upływem dziesięciu lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę.

Zasada osądu biznesowego (business judgment rule)

Członek zarządu nie ponosi odpowiedzialności za sam negatywny skutek decyzji gospodarczej, jeżeli działał w granicach uzasadnionego ryzyka biznesowego, w oparciu o adekwatne informacje i w interesie spółki.

Nowelizacją k.s.h., która weszła w życie 13 października 2022 r., ustawodawca wprowadził do art. 293 § 3 k.s.h. (oraz odpowiednio art. 483 § 3 k.s.h. dla spółki akcyjnej) tzw. zasadę biznesowej oceny sytuacji – business judgment rule. Zgodnie z nią członek zarządu nie narusza obowiązku dochowania należytej staranności, jeżeli – postępując w sposób lojalny wobec spółki – działa w granicach uzasadnionego ryzyka gospodarczego, w tym na podstawie informacji, analiz i opinii, które powinny być w danych okolicznościach uwzględnione przy dokonywaniu starannej oceny.

Praktyczny wniosek: kluczowe znaczenie dowodowe ma proces decyzyjny, a nie sam wynik. Dokumentowanie podstaw decyzji (analizy, due diligence, opinie doradców, protokoły posiedzeń zarządu) realnie ogranicza ryzyko przypisania odpowiedzialności.

Odpowiedzialność członków zarządu wobec wierzycieli (art. 299 k.s.h.)

W spółce z ograniczoną odpowiedzialnością członek zarządu może odpowiadać całym swoim majątkiem za zobowiązania spółki, jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna.

Artykuł 299 k.s.h. przewiduje subsydiarną odpowiedzialność członków zarządu spółki z o.o. wobec jej wierzycieli. Odpowiedzialność ta ma charakter sankcyjno-odszkodowawczy i aktualizuje się w razie bezskuteczności egzekucji z majątku spółki. Członek zarządu może uwolnić się od niej, jeżeli wykaże jedną z przesłanek egzoneracyjnych:

• we właściwym czasie złożono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wydano postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego (albo zatwierdzono układ w postępowaniu o zatwierdzenie układu);
• niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło nie z winy członka zarządu;
• pomimo niezłożenia wniosku wierzyciel nie poniósł szkody.

Z perspektywy zarządu krytyczne jest monitorowanie przesłanek niewypłacalności oraz dochowanie terminu na złożenie wniosku upadłościowego (zasadniczo 30 dni od dnia powstania stanu niewypłacalności). Spóźnienie istotnie zwiększa ryzyko osobistej odpowiedzialności.

Odpowiedzialność wspólnika za działanie na szkodę spółki

Sam status wspólnika co do zasady nie rodzi odpowiedzialności za szkodę spółki; odpowiedzialność powstaje, gdy wspólnik działa jako organ, faktycznie zarządza spółką albo nadużywa swojej pozycji.

Wspólnik spółki z o.o. nie odpowiada za zobowiązania spółki – jego ryzyko ogranicza się zasadniczo do wniesionego wkładu (odrębność majątkowa spółki kapitałowej). Odpowiedzialność wspólnika za działanie na szkodę spółki może jednak powstać w szczególności, gdy:

• wspólnik pełni jednocześnie funkcję w zarządzie – odpowiada wówczas na zasadach właściwych dla członka zarządu;
• wspólnik faktycznie kieruje spółką („cień zarządu”, shadow director) i przez to wpływa na decyzje wyrządzające szkodę – kwestia oceniana na tle stanu faktycznego i podstaw deliktowych;
• dochodzi do nadużycia formy prawnej spółki lub działania na szkodę wierzycieli (np. wyprowadzanie majątku), co może prowadzić do odpowiedzialności deliktowej, a niekiedy karnej.

Wspólnikowi przysługuje także instrument ochrony interesu spółki – tzw. actio pro socio (art. 295 k.s.h.), pozwalający wspólnikowi wytoczyć powództwo o naprawienie szkody wyrządzonej spółce, jeżeli spółka sama nie dochodzi roszczenia w określonym terminie.

Odpowiedzialność menedżera (kontrakt B2B i umowa o pracę)

Tytułem wstępu – zakres odpowiedzialności menedżera zależy od podstawy zatrudnienia; najszerszą odpowiedzialność ponosi menedżer-przedsiębiorca działający na kontrakcie B2B.

Menedżer niebędący członkiem zarządu odpowiada przede wszystkim na podstawie łączącego go ze spółką stosunku prawnego:

• Umowa o pracę: odpowiedzialność materialna pracownika jest ograniczona. Za szkodę wyrządzoną nieumyślnie pracownik odpowiada zasadniczo do wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia; ograniczenie to nie obowiązuje przy winie umyślnej (art. 122 k.p.) – wówczas odpowiedzialność obejmuje pełną szkodę.
• Kontrakt B2B (menedżerski): odpowiedzialność wyznacza treść umowy i przepisy o odpowiedzialności kontraktowej. Co do zasady jest to pełna odpowiedzialność odszkodowawcza, którą umowa może modyfikować (klauzule limitujące, kary umowne, ubezpieczenie OC). Brak ochronnych regulacji prawa pracy oznacza wyższe ryzyko po stronie menedżera.

Niezależnie od podstawy zatrudnienia menedżer może odpowiadać deliktowo (art. 415 k.c.), jeżeli swoim zawinionym, bezprawnym działaniem wyrządzi spółce szkodę – reżim deliktowy i kontraktowy mogą zbiegać się ze sobą.

Odpowiedzialność karna – nadużycie zaufania (art. 296 k.k.)

Osoba zobowiązana do zajmowania się sprawami majątkowymi spółki, która przez nadużycie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków wyrządza spółce znaczną szkodę, może ponieść odpowiedzialność karną.

Podstawowym przepisem jest art. 296 Kodeksu karnego, regulujący zasady odpowiedzialności za przestępstwo nadużycia zaufania. Penalizuje on wyrządzenie znacznej szkody majątkowej przez osobę obowiązaną – na podstawie przepisu ustawy, decyzji organu lub umowy – do zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą innego podmiotu, jeżeli następuje to wskutek nadużycia udzielonych uprawnień lub niedopełnienia ciążącego obowiązku.

Typ kwalifikowany dotyczy m.in. działania w celu osiągnięcia korzyści majątkowej oraz wyrządzenia szkody w wielkich rozmiarach; przewidziano także typ nieumyślny. Odpowiedzialność karna nie wyłącza równoległej odpowiedzialności cywilnej.

Kto, będąc obowiązany na podstawie przepisu ustawy, decyzji właściwego organu lub umowy do zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą osoby fizycznej, prawnej albo jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, przez nadużycie udzielonych mu uprawnień lub niedopełnienie ciążącego na nim obowiązku, wyrządza jej znaczną szkodę majątkową,

podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Jeżeli sprawca, o którym mowa powyżej, przez nadużycie udzielonych mu uprawnień lub niedopełnienie ciążącego na nim obowiązku, sprowadza bezpośrednie niebezpieczeństwo wyrządzenia znacznej szkody majątkowej, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Kolejno należy odnotować, że w sytuacji gdy sprawca przestępstwa określonego w § 1 lub 1a działa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.

Zagrożenie karne jest uzależnione od wysokości szkody. Jeżeli sprawca przestępstwa wyrządza szkodę majątkową w wielkich rozmiarach, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10.

Jeżeli pokrzywdzonym nie jest Skarb Państwa, ściganie przestępstwa określonego w § 1a następuje na wniosek pokrzywdzonego, wspólnika, akcjonariusza lub udziałowca pokrzywdzonej spółki albo członka pokrzywdzonej spółdzielni.

Co ważne, nie podlega karze ten, kto przed wszczęciem postępowania karnego dobrowolnie naprawił w całości wyrządzoną szkodę.

Podsumowanie

Działanie na szkodę spółki obejmuje różne reżimy odpowiedzialności, które mogą być stosowane jednocześnie. Członek zarządu odpowiada wobec spółki na zasadzie winy (z domniemaniem winy), a wobec wierzycieli subsydiarnie przy bezskutecznej egzekucji. Wspólnik odpowiada zasadniczo wówczas, gdy działa jak organ lub faktycznie zarządza spółką, a menedżer – w zakresie wyznaczonym podstawą zatrudnienia, najszerzej na kontrakcie B2B. Równolegle może wchodzić w grę odpowiedzialność karna z art. 296 k.k.

Najskuteczniejszą strategią ograniczania ryzyka pozostaje rzetelne dokumentowanie decyzji, wdrożenie compliance oraz właściwe ukształtowanie umów i ochrony ubezpieczeniowej.

Pełnienie funkcji członka zarządu, działalność jako wspólnik spółki czy wykonywanie obowiązków na podstawie kontraktu menedżerskiego wiąże się z istotnym ryzykiem odpowiedzialności cywilnej i karnej. Jeżeli masz wątpliwości dotyczące działania na szkodę spółki, odpowiedzialności członka zarządu, wspólnika lub menedżera, albo potrzebujesz wsparcia w sporze korporacyjnym, postępowaniu sądowym czy audycie działań zarządu, skontaktuj się z nami – Kancelarią GRUBE | Adwokat Gdynia. Pomożemy ocenić ryzyko prawne, przygotować strategię obrony, zabezpieczyć interesy spółki, członków zarządu i wspólników, a także wdrożyć rozwiązania ograniczające odpowiedzialność w przyszłości.