Kara umowna jako skuteczny środek zabezpieczenia

W ostatnim czasie pisaliśmy o tym, kiedy sąd może obniżyć wysokość zastrzeżonej kary umownej. Dzieje się to oczywiście na etapie postępowania spornego, kiedy sprawa trafia na drogę sądową. Wtedy też strona postępowania wobec której dochodzone jest roszczenie wynikające z kary umownej podnosi szereg zarzutów, w tym zarzut tzw. miarkowania kary umownej, a więc żądania jej obniżenia stosownie do okoliczności.

W tym artykule zastanowimy się wspólnie nad tym, kiedy kara umowna może zostać wprowadzona do umowy, czy stanowi pewny i skuteczny element zabezpieczenia przed niewykonaniem lub niewłaściwym wykonaniem umowy, w końcu, jak zastrzec karę umowną, aby nie było wątpliwości w zakresie możliwości jej zastosowania.

Wydaje się to zagadnienie proste, jednak praktyka pokazuje, że co często wydaje się proste, może przysporzyć wiele problemów. Stąd też niniejsze opracowanie, które ma przybliżyć zasady zastosowania tego środka prawnego.

Kara umowna jako element zabezpieczenia

Zgodnie z art. 483 § 1 Kodeksu cywilnego, można zastrzec w umowie, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy (kara umowna).

Kara umowna może dotyczyć zarówno świadczenia głównego, jak i świadczeń pobocznych. Oznacza to, że kara umowna może być zastrzeżona wielokrotnie w jednej umowie i zabezpieczać różne interesy stron stosunku prawnego.

Strony mogą skutecznie zastrzec w umowie kilka kar umownych, o ile każda z nich związana będzie z innym przejawem niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania; kary te będą wówczas podlegać sumowaniu, a ewentualne miarkowanie odnosić się będzie do ich sumy. Nie można zatem wykluczyć kumulacji kar za de facto to samo zdarzenie skutkujące niewykonaniem kilku obowiązków umownych, jeżeli strony wprost to przewidziały (zob. postanowienie SN z 23.05.2024 r., I CSK 1677/23, LEX nr 3718265).

Ważny jest także sposób określenia kary umownej w treści umowy. Nie zawsze musi być ona wyrażona wprost pieniężnie, bowiem strony mogą w inny sposób oznaczyć sposób jej naliczania i okoliczności, na podstawie których zaktualizuje się to uprawnienie. W wyżej wskazanym orzeczeniu Sąd Najwyższy stwierdził także, iż strony mogą zatem zastrzec karę umowną odpowiadającą ułamkowi lub wielokrotności określonej kwoty bazowej. Kara umowna za zwłokę, która ma w założeniu pełnić funkcję stymulującą dłużnika do terminowego wykonania zobowiązania, może być ustalona według stawki odniesionej do określonego interwału czasowego, która może zostać określona, jako ułamek (procent) wartości przedmiotu umowy, bez określenia z góry maksymalnej kwoty takiej kary umownej.

Kara umowna, a dochodzenie odszkodowania w wyższej wysokości

Co do zasady, kara umowna powinna wyczerpywać wszelkie roszczenia wynikające ze zdarzenia, na wypadek którego została ona zastrzeżona. Zgodnie z art. 484 § 1 k.c. w razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania kara umowna należy się wierzycielowi w zastrzeżonej na ten wypadek wysokości bez względu na wysokość poniesionej szkody. Żądanie odszkodowania przenoszącego wysokość zastrzeżonej kary nie jest dopuszczalne, chyba że strony inaczej postanowiły.

Strony mogą więc w umowie określić uprawnienie do dochodzenia odszkodowania przewyższającego zastrzeżoną karę umowną, jeżeli wysokość szkody będzie wyższa niż maksymalna wysokość naliczonej kary umownej. Bardzo często w umowach spotkać można się z odpowiednią klauzulą, która określa, że na zasadach ogólnych, każda ze stron lub też tylko jedna strona, ma prawo do naliczenia odszkodowania uzupełniającego.

Tak jak przy karze umownej zasadniczo strona nie ma obowiązku wykazywania szkody, bowiem wysokość szkody jest oderwana od obowiązku zapłaty kary umownej, tak też w przypadku dochodzenia odszkodowania uzupełniającego, konieczne jest wykazanie szkody pieniężnej. Nie wystarczy więc wykazać, że druga strona w sposób nienależyty wykonała umowę albo nie wykonała umowy w ogóle, ale konieczne jest wskazanie okoliczności i dowodów, które wykażą ubytek majątkowy strony domagającej się zasądzenia odszkodowania.

Zgodnie z ustaloną linią orzeczniczą, wierzyciel zobowiązany jest wykazać, że nastąpiło niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania niepieniężnego, oraz że została zastrzeżona stosowna kara umowna w oznaczonej wysokości. Żądanie odszkodowania przenoszącego wysokość zastrzeżonej kary nie jest dopuszczalne, chyba że strony inaczej postanowiły. Z powyższego wynika, że kara umowna stanowi sankcję cywilnoprawną na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania. Nie ulega przy tym wątpliwości, że kara umowna należy się wierzycielowi tylko wtedy, gdy niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania jest następstwem okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność (zob. wyrok SA w Łodzi z 7.03.2023 r., I AGa 308/22, LEX nr 3777658).

Pułapka w praktyce

Często strony stosunku prawnego wprowadzają do umowy karę umowną w zasadzie w każdej konfiguracji. Nie jest to jednak założenie zawsze prawidłowe. W praktyce można spotkać np. próbę zastrzeżenia kary umownej na wypadek odstąpienia od umowy przez jedną ze stron, z przyczyn leżących wyłącznie po stronie drugiej. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że w takim przypadku zastrzeżenie kary umownej powinno być zawsze skuteczne.

Okazuje się jednak, że nie zawsze. Bo jeżeli odstąpienie od umowy spowodowane jest brakiem zapłaty wynagrodzenia przez drugą ze stron, to de facto, choć nie bezpośrednio, kara umowna zastrzeżona jest na wypadek niespełnienia świadczenia pieniężnego, co jest niedopuszczalne.

Zgodnie z art. 483 § 1 k.c. kara umowna może być zastrzeżona wyłącznie na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego. Niedopuszczalne jest zatem objęcie karą umowną naruszenia obowiązku o charakterze pieniężnym, w tym w szczególności zwłoki w zapłacie świadczenia pieniężnego. Nie jest dopuszczalne zastrzeżenie kary umownej na wypadek odstąpienia (wypowiedzenia) od umowy z powodu niewykonania zobowiązania pieniężnego (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20.11.2019 r., III CZP 3/19, OSNC 2a).

Skuteczność kary umownej zależy przede wszystkim od prawidłowego sformułowania postanowień umownych oraz właściwego określenia sytuacji, w których będzie mogła zostać naliczona. Jeżeli chcesz zweryfikować zapisy obowiązującej umowy lub przygotować skuteczne zabezpieczenia kontraktowe, skontaktuj się z naszą kancelarią – Kancelarią GRUBE | Adwokat Gdynia.